Ժամանակակից հայ պոեզիայի ներկան (Հատվածներ լիանիստի ելույթներից)

ԼԻԼԻԹ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

Արդի պոեզիայի ստեղծումը կապվում է սեփականատիրության կարգավորման, Արցախի ազատագրության, ազգային նոր պետության հաստատման պատմաշրջանին, որի ընդհանրացման համար կարելի է ելնել բանաստեղծի բնութագրումից. «Ամեն ինչ գեղեցիկ է՝ խելագարվելու չափ/ ամեն ինչ՝ խելագարվելու չափ այնպես զազրելի/», «Մի գլուխը լավ է/ երկուսը՝ մուտացիա,/ երեքը՝ գլխափունջ տիրակալի համար/…» (Հրանտ Ալեքսանյան, «Չի տեղավորվում թախիծս և ոչ մի երկնքում») 1: Ահա այլ պատկեր. «Կիբօրգներ են շրջում/ հովիտներում բիբլիական/, ուր սերն ու սպասումը// անհիշելի ժամանակներից ի վեր/ անթիվ-անհամար վարացիաներ են ունեցել/ գահավիժելով անդունդը ճղճիմության/ կամ սլանալով մինչև տիեզերք…/ Մանվել Միկոյան, «Որտե՞ղ են երաժիշտները»): Եվ երրորդը. «Ես մի փետուր եմ ծվարած/ երկրի-երկնքի արանքում/ Տարուբերվում եմ քառուղիներում անհայտության/ Օգնի՛ր ինձ/ հստակեցրու՛ վիճակը/, մոլորված ու հեզ լինելության-ի՛մ… Բաց դավադիր կապը/, ու բախտիս քառուղիներում երթևեկել տուր ինձ ազատ… » (Թամար Հովհաննիսյան, «Լինելության համանվագ») Արդի գրական գործընթացի հիմնական ցավը, կարծես, թյուրըմբռնումն է ավագ և միջին սերնդի բանաստեղծների միջև, ընդ որում՝ ոչ այնքան անձերի անըմբռնողության ձևով դրսևորված, որքան ավագների գեղարվեստական կարողության ու վաստակի հանդեպ գնահատման մերժողական վերաբերմունքով: Միջին սերնդի ներկայացուցիչների երբեմն գրական նոր մանիֆեստի, տեսական հիմնավորումների բացակայության, երբեմն սեփական ասելիքի գրականագիտական հիմնավորվածության պակասի, երբեմն մենակյացի անկարության, երբեմն էլ՝ պարզ մարդկային դժկամության պատճառով հերքում են ամեն ինչ: Հակընդդեմ գեղարվեստական այդ գիտակցությունն անհատականացված բևեռներ ունի. մեկը պահանջում է բարձր պոեզիա, այսպես կոչված, ազգային մտածողությամբ դրոշմված (Արևշատ Ավագյան), և դա լիովին ընդունելի է, բայց ենթատեքստում վրդովմունք է թաքցնում խրթնապատկեր մոդեռնիզմի ուղղությամբ, մյուսը հռչակում է ապազգային՝ արևմտյան նկարագրի բանաստեղծության՝ հաստատ մահապատժի պահանջ՝ առանցքում նկատի տալով այնպիսի լուրջ իմաստասեր-պոետի, ինչպիսին Արտեմ Հարությունյանն է, երրորդը լիիրավ հռչակում է, որ բոլորովին անքանքար է նա, ով արժանացել է պետական մրցանակի, թեև հայրենիք-Արցախի ոգին է բանատողում, չորրորդը խորհում է բարձրաձայն, որ երիտասարդական պոեզիա, որպես այդպիսին, մեր շարքերում չկա և գոյություն չունի (իսկ աչքերիս առջև հառնում է Վահե Արսենի գունատ-խորաթափանց դիմապատկերը, Նաիրա Ջուլհակյանի՝ առաջին գրքից մնացած անմեղ շփոթմունքը), հինգերորդը՝ հարգարժան գրական անձնավորությունը, զարմանում է, թե ինչու՛ ակադեմիական օրընթաց վերլուծականում կին-բանաստեղծները միտումնավոր շրջանցվում են, և դա այն դեպքում, երբ նրանց պաշտոնապես գրանցված թիվը գերազանցում է ՀԳՄ երևելի այրերի քանակը (չէ՞ որ անցել են Ցվետաևային և Ախմատովային դիմազրկելու ժամանակները), և ապա ինչո՞ւ արևմտահայ նորագույն բանաստեղծության ներկայացուցիչները՝ սփյուռքահայ բանաստեղծները, նորից դուրս են մնում օրվա անդրադարձներից, թե ինչու գավառի բանաստեղծները տեղ չեն գտնում պետական մրցանակների հայտնի ցուցակներում: Եվ սրանք ոչ թե գրականության ընթացքին առնչվող մակերեսային հայացքի դրսևորման ինչ-ինչ հարցադրումներ են, այլ՝ հատկապես արմատական տեսակետների արտահայտումներ, որոնց հոգեբանական մռայլությունը կարող է տեսլահար դարձնել և՛ ըմբոստացող պոետներին, և՛ խստասիրտ գրականագետներին, և նրանց, ովքեր դիտում էին գրական բանավեճը՝ սերունդների դիմաբախության գործընթացի գրվագը, ՀԳՄ մեծ դահլիճի բեմահարթակից: Բայց այստեղ կա մի «Է»՝ բանաստեղծ էդվարդ Միլիտոնյանը, որ կանգնած է երկու նժարների միջև, ինչպես բարիկադների երկու թևերի, և ներզգայում է Հովհաննես Գրիգորյանի, Հակոբ Մովսեսի, Արևշատ Ավագյանի, Վարդան Հակոբյանի, Արտեմ Հարությունյանի, Հենրիկ Էդոյանի, Հրաչյա Սարուխանի, Արմեն Մարտիրոսյանի, Ռոմիկ Սարդարյանի, Վահագն Մուղնեցյանի, Հրանտ Ալեքսանյանի, Թադևոս Տոնոյանի, Բագրատ Ալեքյանի՝ երկու սերունդների հոգևոր պահանջմունքների բովանդակությունը, որը հղի է գրական բնականոն բարեշրջման անխուսափելիությամբ, զի հնչում է ժամանակի և կյանքի ձայնը նաև նրա և մեզնից յուրաքանչյուրի մեջ:

1. Հրանտ Ալեքսանյան, «Չի տեղավորվում թախիծս ոչ մի երկնքում», Ստեփանակերտ, 2012:

 

Սամվել ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ
Տավուշի ՀԳՄ բաժանմունքի նախագահ

Սխալ էր ընտրվել բանախոսը: Նա խոսում էր ոչ թե պոեզիայի, այլ` անձերի մասին: Ես չեմ ասում, որ նա, ում գովում էր, վատ բանաստեղծ է, պարզապես պետք է տեսնել նորերին: Լիանիստերը պետք է քարոզչական, խրախուսական հայացք ունենան դեպի մարզերը, ուշադրության կենտրոնում պահեն Երևանից դուրս ստեղծագործողներին: Չէր երևում, թե բանախոսը կարդացել է հեղինակներին. ում գովում էր, չէր կարդացել, ում էլ չէր անդրադարձել, նրանց մասին ընդհանրապես տեղյակ չէր: Ընդամենը տասը բանաստեղծի շուրջ խոսեց: Այնինչ ընդգրկումը պետք է շատ լայն լիներ: Նրա զեկուցման խորագիրն էր` «Ժամանակակից հայ պոեզիայի ներկան»: Այնպես, ինչպես անորոշ էր իր զեկուցման վերնագիրը, այնպես էլ անորոշ էր զեկուցման կառուցվածքը:

 

Թադևոս ՏՈՆՈՅԱՆ
Հիմնական զեկուցումը խիստ սուբյեկտիվ է և չի ներկայացնում ժամանակակից բանաստեղծության համայնապատկերը: Ավելորդ շեշտադրում կա այնպիսի անունների, որոնք կապ չունեն հայ բանաստեղծության տոհմածառի հետ: Առաջարկում եմ հենց զեկուցողի շահերից ելնելով զեկուցումը չտպագրել ՀԳՄ պաշտոնաթերթում: Դժգոհ եմ նաև լիանիստի ձևաչափից, առաջարկում եմ հաջորդ լիանիստերի ժամանակ լսել գրական ստեղծագործական համակրանքներով ամբողջացող տարբեր գրողական խմբերի նախընտրած գրականագետներին, ինչը թույլ կտա ունենալ պոեզիայի ողջ համայնապատկերը, բացի այդ, առիթ կհանդիսանա կենդանի բանավեճի:

 

Լիլիթ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ
Ուզում եմ անդրադառնալ Վազգեն Գաբրիելյանի` «ԳԹ»-ում տպագրված «Ի՞նչ է բանաստեղծությունը» հոդվածին: Շատ արժեքավոր վերլուծական հոդված էր, մենք կարիք ունենք նման հոդվածների: Անջրպետ կա գրողի և ընթերցողի միջև, հասարակությունը չի ճանաչում իր գրողին: Այսօր գրականությունը ճիշտ գնահատելու խնդիր ունենք, պետք է մեր մեջ ուժ գտնենք ընտրելու ու ժողովրդին ներկայացնելու լավը, այլապես անհանդուրժող մթնոլորտում ո՛չ լավ գրականություն կստեղծվի, ո՛չ էլ գրականագիտություն, ժամանակն է վերջ տալ համահարթեցման պրոցեսին:

 

Արևշատ ԱՎԱԳՅԱՆ
Ունենք բանաստեղծական մթնոլորտը հետաքրքիր դարձնող տաղանդավոր բանաստեղծներ, որոնց մասին խոսեց Ս. Աբրահամյանը, բայց միայն այդ մի քանի հոգին չէ, որոնց խոսքը պետք է արժևորվի: Յուրաքանչյուր բանաստեղծ, որ ՀԳՄ անդամ է և գրել է թեկուզ մի քանի լավ բանաստեղծություն, կարիք ունի ուշադրության: Այդ ուշադրությունն առաջին հերթին ակնկալվում է ԳՄ անդամ գրականագետների կողմից: Տարիներ շարունակ խոսել միայն պետական մրցանակ ստացած մի քանի գրողի մասին, արդար չէ: Համընդհանուր առողջ գրական մթնոլորտի համար անհրաժեշտ է առաջին հերթին շատ բարեկամական և սրտացավ լինի վերաբերմունքը մեր միության բոլոր անդամների միջև:

 

Պետրոս ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ
Ինձ համար մտահոգիչ է, որ ելույթներում գրեթե անդրադարձ չեղավ գրականության, մասնավորապես պոեզիայի գնահատության չափանիշներին, այն դեպքում, երբ հենց այդ հարցին էր նվիրված Վազգեն Գաբրիելյանի նախապես «Գրական թերթում» հրապարակված հիմնավոր հոդվածը:
Կարծում եմ, մենք բոլորս պետք է ձերբազատվենք այս կամ այն ելույթում միայն մեր անունը որոնելու մարմաջից և առաջնորդվենք գրականության շահով, արտահայտենք մեր կարծիքը գրականության զարգացման ուղիների վերաբերյալ, այն, ինչ ըստ էության արել են մեր զեկուցողները: Համաձայն չե՞ք ինչ-ինչ դրույթների կամ գնահատականների, քննադատեք, բայց բերեք ձե՛ր կարծիքը, առաջարկը: Սա պիտի լինի ողջամիտ մոտեցումը, ինչը և ակնկալում ենք մեր գրչընկերներից:

 

Բագրատ ԱԼԵՔՅԱՆ

Գիտեմ` որքան լուռ մնամ, պիտի այնքան հուսախաբ լինեմ, իսկ եթե խոսեմ` անապատում պիտի հայտնվեմ: Այնուամենայնիվ ես խոսքն եմ ընտրում` միշտ մերկ ու անկեղծ, անմխիթարանք:

Կարելի՞ է քնքշացնել քնքշությունը կամ ջրի մեջ ջուր լցնել, ինչպես ճշմարտությունը ճշմարտության մեջ: Ես երբեք հակառակը չեմ պնդի: Իսկ, այ, տիրող գրական մթնոլորտը, խեղված բարքերն ու չափանիշները համախոհների կարիք չունեն և չեն ունենա երբեք, այսօր` առավել ևս:

Ժամանակների՞, թե՞ ժամանակակիցների մեղքով է, որ ո՛չ գրողն է իր տեղում և ո՛չ էլ գրական-քննադատական միտքը: Ամենուր փշածածկ անտարբերությունն ու հիասթափությունն է իշխում, իսկ վաղուց ի վեր քարտեզագրված ու պատնեշավորված իրականության մշուշում մի քանի (թեկուզև դափնեզարդ) անուններով ադամանդներ չես հավաքի:

Այսօր ո՞վ է հետևում գրական ընթացքին, ի՞նչ են անում չափանիշներ ձևավորող գրականագետն ու բանաձևումների հեղինակները. չկա հայացք` չկա քննություն, ուրեմն չկա՞ նաև գրականություն: Եթերում հնչող այս աղետալի ցավականչը ընթերցողին օտարացնում, աղավաղում է հանրության ճաշակն ու պատկերացումները: Այս չափումներով լիանիստում հնչած զեկուցումը ամբողջովին անչափումնային էր ու ժամանակավրեպ, հեռու նորով ու նորագույնով բնութագրվող անդրադարձումներով: Ասածս ոչ միայն հանդիմանանք է, այլև տևական անդորրից հոգնած անհաշտություն: Հայ գրականագիտությունը տարիների ընթացքում չզգեստափոխվեց, մնաց նույն կույր անհայտնությունը:
Չերկարացնեմ ու թվարկեմ մի քանի, ըստ ամենայնի, չարժևորված ու գնահատված անուններ, որոնք այսօր կան և լինելու են նաև վաղը. Թաթուլ Բոլորչյան, Արևշատ Ավագյան, Վարդան Վանատուր, Ռոմիկ Սարդարյան, Հովիկ Հովեյան, Գագիկ Դավթյան, Անահիտ Պարսամյան, Անահիտ Թադևոսյան, Արտաշես Արամ և այլն…